به خرج دهد ، و با مشركين مداهنه و سازش نكند . و اين گونه دستورات همان دستوراتى است كه در مكه در هنگام سختىها و اذيتهاى مشركين نازل مىشده ، نظير اوامرى كه در سوره قلم و مزمل و مدثر نازل شده ، پس نبايد به اين احتمال اعتنا كرد كه سوره مورد بحث در مدينه نازل شده باشد . اين گفتار سراپايش فاسد است ، اما اينكه گفت « سوره مشتمل است بر صور نعمتهاى حسى و مفصل و طولانى و صور عذابهاى غليظ » جوابش اين است كه اين گونه بيان اختصاص به سوره هاى مكى ندارد ، تا دليل شود بر اينكه پس سوره مورد بحث هم در مكه نازل شده ، اين سوره الرحمن و سوره حج است كه به شهادت رواياتى كه ترتيب نزول سوره هاى قرآنى را ذكر مىكنند هر دو در مدينه نازل شده‌اند ، و هر دو مشتملند بر صور نعمتهاى حسى و مفصل و طويل ، و بر صور عذابهاى غليظ ، و بلكه در آن دو سوره اين معانى بيشتر از سوره مورد بحث آمده است . و اما اينكه گفت در اين سوره رسول خدا ( ص ) را امر به صبر كرده ، و از اطاعت آثم و كفور ، و مداهنه با آنان نهى كرده ، و دستور داده در برابر آنچه بر او نازل مىشود ثبات قدم به خرج دهد ، در پاسخ مىگوييم : اين اوامر در فصل دوم از سوره مورد بحث آمده كه از آيه * ( « إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ تَنْزِيلًا » ) * شروع ، و تا آخر سوره ادامه مىيابد ، و ما هم به طور جدى احتمال مىدهيم كه اين فصل از آيات كه سياقى مستقل و تام دارند ، در مكه نازل شده باشند ، و مؤيد اين احتمال مطلبى است كه در بسيارى از روايات گذشته آمده بود كه مىفرمود آنچه در باره اهل بيت نازل شده ، همان فصل اول از آيات است ، و بنا بر اين بايد گفت اول سوره در مدينه و آخر آن در مكه نازل شده . و بر فرض هم كه قبول كنيم كه سوره مورد بحث يك دفعه نازل شده ، مىگوييم امر به صبر هم اختصاص به سوره هاى مكى ندارد ، به شهادت اينكه مىبينيم همين گونه دستورات در سوره كهف آمده ، مىفرمايد : « وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَه وَلا تَعْدُ عَيْناكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَه عَنْ ذِكْرِنا وَاتَّبَعَ هَواه وَكانَ أَمْرُه فُرُطاً » و اين آيه به حكم روايات در مدينه نازل شده ، و درست همان معنايى را خاطرنشان مىسازد كه آيه « فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ . . . » در مقام بيان آن است ، و سياقش بسيار

--> ( 1 ) با كسانى باش كه پروردگار خود را صبح و عصر مىخوانند و تنها ذات او را مىطلبند ، هرگز چشمهاى خود را به خاطر زينتهاى دنيا از آنها بر مگير و از كسانى كه قلبشان را از ياد خود غافل ساختيم اطاعت مكن ، همانها كه پيروى هواى نفس كردند و كارهايشان افراطى است . سوره كهف ، آيه 28 .